สงครามและสันติภาพ ของตอลสตอย: กระจกสะท้อนสังคมรัสเซียยุคเปลี่ยนผ่าน และการตอบโต้ Fathers and Sons ของตูร์เกเนฟ และเส้นทางจาก Nihilism สู่ Communism

                

             นวนิยาย สงครามและสันติภาพ (War and Peace) ของเลโอ ตอลสตอย ซึ่งตีพิมพ์ระหว่างปี 1865–1869 มีนัยสำคัญอย่างยิ่งต่อสังคมรัสเซียในยุค 1860s ซึ่งเป็นช่วงเวลาที่รัสเซียกำลังเผชิญการเปลี่ยนแปลงทางสังคมและการเมืองครั้งใหญ่ โดยเฉพาะการปฏิรูปใหญ่ภายใต้พระเจ้าซาร์อเล็กซานเดอร์ที่ 2 รวมถึงการเลิกทาส (emancipation of the serfs) ในปี 1861นัยสำคัญหลัก ๆ ได้แก่:การสะท้อนและวิพากษ์วิถีชีวิตชนชั้นสูงที่กำลังล้าสมัยนวนิยาย เรื่องนี้เล่าเรื่องในยุคสงครามนโปเลียน (1805–1812) โดยโฟกัสที่ชีวิตของครอบครัวขุนนางรัสเซีย แต่ในบริบทของยุค 1860s วิถีชีวิตแบบขุนนางเก่า

            Aristocratic way of life กำลังเสื่อมถอยลงอย่างชัดเจน การเลิกทาสทำให้โครงสร้างสังคมแบบศักดินา (feudal system) สั่นคลอน ตอลสตอยใช้เรื่องราวนี้เพื่อแสดงภาพสังคมขุนนางที่เต็มไปด้วยความฟุ่มเฟือย การเมืองในราชสำนัก และความขัดแย้งชั้นชน ซึ่งสะท้อนความกังวลของสังคมรัสเซียในขณะนั้นที่กำลังเปลี่ยนจากระบบเก่าไปสู่ยุคใหม่การเสริมสร้างอัตลักษณ์และความรักชาติรัสเซีย เรื่องราวเน้นชัยชนะของรัสเซียเหนือนโปเลียนในปี 1812 (เรียกว่า "สงครามผู้รักชาติ" ในรัสเซีย) 

          ซึ่งเป็นเหตุการณ์ที่จุดประกายความภาคภูมิใจในชาติ ตอลสตอยยกย่อง "จิตวิญญาณของประชาชนรัสเซีย" (โดยเฉพาะชาวนาและทหารธรรมดา) ว่ามีบทบาทสำคัญกว่าผู้นำอย่างนโปเลียนหรือพระเจ้าซาร์ ในยุค 1860s ที่รัสเซียกำลังค้นหาอัตลักษณ์ชาติท่ามกลางการปฏิรูปและอิทธิพลตะวันตก นวนิยายนี้ช่วยเสริมความรู้สึก "รัสเซียแท้" (Russianness) ที่มาจากประชาชนทั่วไป ไม่ใช่ชนชั้นสูงที่พูดภาษาฝรั่งเศสและเลียนแบบยุโรป การนำเสนอปรัชญาประวัติศาสตร์และการวิพากษ์ "ทฤษฎีบุคคลสำคัญ" ตอลสตอยแทรกบทความปรัชญาเพื่อโต้แย้งว่าประวัติศาสตร์ไม่ได้ถูกขับเคลื่อนโดย "บุคคลสำคัญ" (great men) อย่างนโปเลียน แต่โดยพลังของมวลชนและเหตุบังเอิญจำนวนมาก 

        ซึ่งท้าทายมุมมองประวัติศาสตร์แบบดั้งเดิมในยุคนั้น ในสังคมรัสเซียที่กำลังถกเถียงเรื่องการปฏิรูปและบทบาทของพระเจ้าซาร์ นวนิยายนี้กระตุ้นให้ผู้อ่านคิดถึงพลังของประชาชนทั่วไป ซึ่งเชื่อมโยงกับการเปลี่ยนแปลงสังคมหลังการเลิกทาส ความนิยมและอิทธิพลทางวัฒนธรรม แม้ตอนแรกจะได้รับคำวิจารณ์ผสมผสาน (บางคนสับสนว่าเป็นนิยายหรือประวัติศาสตร์) แต่กลายเป็นงานชิ้นเอกที่ได้รับการยกย่องอย่างรวดเร็ว ช่วยกำหนดภาพลักษณ์ของวรรณกรรมรัสเซียในศตวรรษที่ 19 และกลายเป็นสัญลักษณ์ของความยิ่งใหญ่ทางวัฒนธรรมรัสเซีย โดยสรุป สงครามและสันติภาพ ไม่ใช่แค่นิยายอิงประวัติศาสตร์ แต่เป็นกระจกสะท้อนความเปลี่ยนแปลงของสังคมรัสเซียในยุค 1860s ที่กำลังก้าวจากระบบเก่าไปสู่ยุคใหม่ ท่ามกลางการเลิกทาส ความขัดแย้งชั้นชน และการค้นหาอัตลักษณ์ชาติ 

        ซึ่งทำให้งานนี้มีนัยสำคัญทั้งทางวรรณกรรม การเมือง และสังคมอย่างลึกซึ้ง สงครามและสันติภาพ (War and Peace) ของตอลสตอย สะท้อนไปยัง บิดาและบุตร (Fathers and Sons หรือ Fathers and Children) ของอีวาน ตูร์เกเนฟ ในหลายมิติ แม้ว่าทั้งสองเรื่องจะแต่งในบริบททางสังคมรัสเซียยุค 1860s เหมือนกัน (หลังการเลิกทาสปี 1861) แต่ตูร์เกเนฟตีพิมพ์ก่อน (1862) และเป็นแรงบันดาลใจให้เกิดการถกเถียงที่ตอลสตอยอาจตอบสนองผ่านงานของตน

1. ความขัดแย้งระหว่างรุ่น (Generational Conflict)ใน บิดาและบุตร เป็นธีมหลักชัดเจน: "บิดา" (รุ่นเก่า เช่น Nikolai และ Pavel) เป็นชนชั้นสูงแบบเสรีนิยมยุค 1840s ที่โรแมนติก ชอบศิลปะ ธรรมชาติ และอุดมคติเก่า ๆ ขณะที่ "บุตร" (รุ่นใหม่ เช่น Bazarov และ Arkady) เป็น nihilists ที่ปฏิเสธทุกอย่างแบบดั้งเดิม ยึดวิทยาศาสตร์ วัตถุนิยม และปฏิเสธอำนาจเก่า (รวมถึงศักดินาและราชสำนัก) ใน สงครามและสันติภาพ ตอลสตอยสะท้อนธีมนี้อย่างละเอียดอ่อนกว่า ผ่านตัวละครรุ่นใหม่ เช่น Pierre Bezukhov และ Prince Andrei ที่ค้นหาความหมายชีวิต ท้าทายสังคมขุนนางเก่า (ที่ฟุ่มเฟือย พูดฝรั่งเศส เลียนแบบยุโรป) และยกย่อง "จิตวิญญาณประชาชน" (ชาวนา ทหารธรรมดา) เหนือผู้นำหรือขุนนาง ตอลสตอยวิพากษ์วิถีชีวิตขุนนางที่ล้าสมัย คล้ายกับที่ตูร์เกเนฟแสดงผ่าน Pavel แต่ตอลสตอยเน้นการเปลี่ยนแปลงที่มาจากมวลชนและธรรมชาติ ไม่ใช่การปฏิเสธแบบรุนแรงอย่าง nihilism
2. การเปลี่ยนแปลงสังคมและการปฏิรูปหลังเลิกทาสบิดาและบุตร จับประเด็น nihilism ของรุ่นใหม่ที่เกิดหลังยุค 1850s ซึ่งมองว่ารุ่นเก่า (แม้จะปฏิรูป) ยังไม่พอ radical พอ Bazarov เป็นสัญลักษณ์ของคนรุ่นใหม่ที่ต้องการล้มโครงสร้างเก่า แต่สุดท้าย nihilism ของเขาล้มเหลว (เขาตาย และ Arkady กลับมาสู่ชีวิตแบบดั้งเดิม) สงครามและสันติภาพ สะท้อนการเปลี่ยนแปลงนี้ย้อนไปยุคสงครามนโปเลียน แต่ตีความสำหรับยุค 1860s: สังคมขุนนางกำลังเสื่อมถอย โครงสร้างศักดินาสั่นคลอน ตอลสตอยยกย่องพลังของประชาชนทั่วไป (ไม่ใช่ "บุคคลสำคัญ" หรือขุนนาง) ว่าขับเคลื่อนประวัติศาสตร์ ซึ่งคล้ายการวิพากษ์รุ่นเก่าในตูร์เกเนฟ แต่ตอลสตอยมองบวกกว่า โดยเน้นความต่อเนื่องทางธรรมชาติและจิตวิญญาณรัสเซียแท้ (Russian soul) ที่มาจากประชาชน ไม่ใช่การล้มล้างแบบ nihilism
3. ปรัชญาประวัติศาสตร์และบทบาทของปัจเจก vs. มวลชนตูร์เกเนฟแสดงผ่าน Bazarov ว่าปัจเจก radical (nihilist) พยายามเปลี่ยนสังคมแต่สุดท้ายแพ้ต่อธรรมชาติ ความรัก และความตาย ตอลสตอยขยายไอเดียนี้ในบทปรัชญาของเรื่อง: ประวัติศาสตร์ไม่ได้ขับเคลื่อนโดย "บุคคลสำคัญ" (เช่น นโปเลียน) แต่โดยพลังมวลชน เหตุบังเอิญ และกระแสธรรมชาติ ซึ่งตอบโต้แนวคิด radical แบบ Bazarov ที่เชื่อในวิทยาศาสตร์และการควบคุม ตอลสตอยมองว่าการเปลี่ยนแปลงสังคมต้องมาจากภายในและ organically ไม่ใช่การปฏิเสธทุกอย่าง
4. ธรรมชาติ ความรัก vs. วัตถุนิยม/Nihilismใน บิดาและบุตร Bazarov ปฏิเสธศิลปะ ธรรมชาติ และความรักว่าไร้ประโยชน์ แต่สุดท้ายแพ้ต่อมัน (ตกหลุมรักและตาย) ตอลสตอยสะท้อนคล้ายกัน: ตัวละครอย่าง Pierre และ Andrei ค้นหาความหมายผ่านธรรมชาติ ครอบครัว และจิตวิญญาณ ไม่ใช่วัตถุนิยมหรืออุดมการณ์สุดโต่ง เรื่องจบด้วยความสมดุลระหว่างชีวิตครอบครัวและสังคม ไม่ใช่การล้มล้าง โดยรวม สงครามและสันติภาพ เหมือนเป็นการตอบสนองต่อประเด็นที่ตูร์เกเนฟจุดประกายในบิดาและบุตรดยตอลสตอยวิพากษ์สังคมเก่าเหมือนกัน แต่เสนอทางออกที่ conservative และ spiritual กว่า มองว่าการเปลี่ยนแปลงต้องเคารพรากฐานรัสเซียแท้ (ประชาชน ธรรมชาติ) ไม่ใช่ nihilism ที่ปฏิเสธทุกอย่าง ซึ่งทำให้งานของตอลสตอยกลายเป็นภาพสะท้อนสังคมรัสเซียที่ลึกซึ้งและยั่งยืนกว่าในยุคนั้น Nihilism ขยายต่อมาจนเป็น communist ใช่หรือไม่แต่มีความเชื่อมโยงทางประวัติศาสตร์และอุดมการณ์บางส่วนในบริบทของรัสเซียยุคศตวรรษที่ 19
5. ความแตกต่างพื้นฐานNihilism ในรัสเซีย (จากนิยาย บิดาและบุตร ของตูร์เกเนฟ) เป็นการปฏิเสธทุกอย่างแบบสุดโต่ง: ปฏิเสธศาสนา จริยธรรมแบบดั้งเดิม ศิลปะ ราชสำนัก และโครงสร้างสังคมเก่า โดยยึดวัตถุนิยม วิทยาศาสตร์ และการปฏิเสธอำนาจเก่า (เช่น Bazarov ที่ปฏิเสธทุกอย่างว่าไร้ค่า) มันเป็นการ "ทำลายล้าง" (negation/destruction) เพื่อล้างพื้น แต่ไม่มีโปรแกรมสร้างสรรค์ชัดเจน (vague positive program)Communism (โดยเฉพาะ Marxism) เป็นอุดมการณ์ที่มีโครงสร้างชัดเจน: วิเคราะห์สังคมด้วยวัตถุนิยมทางประวัติศาสตร์ (historical materialism) มุ่งล้มล้างทุนนิยมผ่านการปฏิวัติชนชั้นกรรมาชีพ เพื่อสร้างสังคมไร้ชนชั้นและเท่าเทียม 
6. Nihilism ไม่ใช่ "ต้นกำเนิด" ของ communism โดยตรง เพราะ communism มาจาก Marx และ Engels ซึ่งพัฒนาก่อน nihilism รัสเซียจะดัง (Manifesto ปี 1848)ความเชื่อมโยงทางประวัติศาสตร์ในรัสเซียNihilism ในยุค 1860s เป็น "แหล่งรวมความคิด" (intellectual pool) ที่นำไปสู่ขบวนการปฏิวัติรุ่นหลัง เช่น:Populism (Narodniks) ในยุค 1870s: จาก nihilism ที่ปฏิเสธสังคมเก่า ไปสู่การยกย่องชาวนาและพยายามปลุกระดมประชาชน (going to the people)จาก populism บางส่วนพัฒนาไปสู่ Marxism ในรัสเซีย (เช่น Plekhanov ที่เปลี่ยนจาก populist เป็น Marxist) และสุดท้าย Bolsheviks/communism ในศตวรรษที่ 20 ในยุคโซเวียต นักคิด nihilist เก่า (เช่น Chernyshevsky) ถูกยกย่องว่าเป็น "นักวัตถุนิยมก่อน Marx" และเป็นส่วนหนึ่งของสายปฏิวัติรัสเซียบางนักประวัติศาสตร์เห็น nihilism เป็น "แก่นกลาง" ของความคิดปฏิวัติรัสเซีย ที่นำไปสู่การปฏิวัติ 1917 และแม้แต่ "Bolshevist nihilism" (การทำลายล้างเพื่อสร้างใหม่)

         แต่มันไม่ใช่การ "ขยายต่อมา" โดยตรง เพราะ nihilism ขาดโปรแกรมสร้างสังคมใหม่ที่ชัดเจน ในขณะที่ communism มีวิสัยทัศน์ utopia ชัดเจนมุมมองอื่น ๆNietzsche (ซึ่งเกี่ยวข้องกับ nihilism ในปรัชญาตะวันตก) วิพากษ์ socialism/communism อย่างรุนแรง ว่าเป็น "slave morality" ที่ลดระดับมนุษย์ให้เท่าเทียมและนำไปสู่ nihilism ที่แท้จริงในโซเวียตอย่างเป็นทางการ Nietzsche ถูกมองว่าเป็น "นักคิดปฏิกิริยา" และ nihilism ถูกใช้ในแง่ลบ (เช่น historical nihilism ที่ปฏิเสธประวัติศาสตร์โซเวียต) Nihilism รัสเซียเป็นขั้นตอนหนึ่งในวิวัฒนาการของความคิดปฏิวัติรัสเซียที่นำไปสู่ communism ในที่สุด (ผ่าน populism และ Marxism) แต่ไม่ใช่การพัฒนาโดยตรงหรือจำเป็น มันเป็นส่วนของ "กระแสปฏิเสธสังคมเก่า" ที่ communism นำไปต่อยอดด้วยโครงสร้างที่ชัดเจนกว่า